Είναι εκείνη η στιγμή που όλοι οι γονείς γνωρίζουν καλά: φεύγετε για τη δουλειά ή αφήνετε το παιδί στον παιδικό σταθμό, και ξεσπά σε κλάματα. Σφίγγει τα χεράκια του, δεν θέλει να σας αφήσει, και εσείς φεύγετε με βαριά καρδιά αναρωτώμενοι: «Μήπως κάνω κάτι λάθος;» Η απάντηση είναι όχι. Αυτό που βλέπετε έχει όνομα άγχος αποχωρισμού και είναι ένα από τα πιο φυσιολογικά στάδια της ανάπτυξης του παιδιού.
Τι είναι το άγχος αποχωρισμού;
Το άγχος αποχωρισμού είναι η αγωνία που νιώθει το παιδί όταν απομακρύνεται ή πρόκειται να απομακρυνθεί από τον γονιό ή τον κύριο φροντιστή του. Δεν είναι καπρίτσιο. Δεν είναι χειραγώγηση. Δεν είναι σημάδι αδυναμίας ή «κακής» ανατροφής. Είναι η έμφυτη ανάγκη του μικρού ανθρώπου να νιώθει ασφάλεια κοντά σε αυτούς που αγαπά και αυτή η ανάγκη είναι βαθιά υγιής.
Από εξελικτική άποψη, το άγχος αποχωρισμού υπάρχει για συγκεκριμένο λόγο: προστατεύει το παιδί. Ο εγκέφαλος ενός μικρού παιδιού δεν έχει ακόμα αναπτύξει την ικανότητα να «θυμάται» ότι ο γονιός θα επιστρέψει. Γι’ αυτό κάθε αποχαιρετισμός μπορεί να αισθάνεται οριστικός και τα κλάματα, η αγωνία, η επιθυμία να κρατηθεί σφιχτά είναι το σήμα συναγερμού που ο εγκέφαλος στέλνει αυτόματα.
Αξίζει να σημειωθεί κάτι που συχνά παραλείπεται: ένα παιδί που εκδηλώνει έντονο άγχος αποχωρισμού είναι, κατά κανόνα, ένα παιδί που έχει χτίσει ισχυρό δεσμό με τους γονείς του. Το ζητούμενο δεν είναι να σβήσουμε αυτό το συναίσθημα αλλά να βοηθήσουμε το παιδί να το διαχειριστεί.
Πότε εμφανίζεται;
Τα πρώτα σημάδια εμφανίζονται συνήθως γύρω στους 8 μήνες, όταν το μωρό αρχίζει να καταλαβαίνει ότι οι άνθρωποι και τα αντικείμενα συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμα κι όταν δεν τα βλέπει αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν «μονιμότητα αντικειμένου».
Κορυφώνεται συνήθως μεταξύ 10 και 18 μηνών, και μπορεί να επανεμφανιστεί σε διαφορετικές εντάσεις έως τα 3-4 χρόνια, ιδιαίτερα σε μεταβάσεις όπως η έναρξη του παιδικού σταθμού.
Κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Κάποια παιδιά περνούν αυτό το στάδιο με ελάχιστη αναστάτωση. Άλλα το βιώνουν πιο έντονα, και αυτό δεν λέει τίποτα για το πόσο «καλοί» γονείς είστε.
Πώς εκδηλώνεται στον παιδικό σταθμό;
Η πιο κοινή εικόνα: το παιδί κλαίει κατά τον αποχαιρετισμό. Αυτό είναι φυσιολογικό και σημαντικό να το ξέρετε, τα περισσότερα παιδιά ηρεμούν λίγα λεπτά μετά την αναχώρησή σας. Αυτό το βλέπουμε καθημερινά: το παιδί που έκλαιγε στην πόρτα είναι ήδη χαρούμενο και παίζει λίγα λεπτά αργότερα. Για να καταλάβετε καλύτερα τι ακριβώς συμβαίνει εκείνες τις πρώτες μέρες και πώς διαμορφώνεται η καθημερινότητα στον παιδικό σταθμό, μπορεί να σας φανεί χρήσιμο το άρθρο μας για την πρώτη μέρα στον παιδικό σταθμό.
Πέρα από τα κλάματα κατά τον αποχαιρετισμό, υπάρχουν κι άλλες εκδηλώσεις που μπορεί να παρατηρήσετε. Το πρωί, πριν φύγετε, το παιδί κρέμεται πάνω σας και δυσκολεύεται να αποχωριστεί, ή παραπονιέται για πόνο στην κοιλίτσα και αρνείται να φάει, συμπτώματα που είναι άμεση έκφραση του άγχους του. Μπορεί επίσης να παρατηρήσετε έντονη αντίδραση όταν αλλάζει κάτι στη ρουτίνα, ή δυσκολία στον ύπνο τη νύχτα σε περιόδους προσαρμογής.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι ο παιδικός σταθμός «δεν ταιριάζει» στο παιδί σας. Σημαίνει ότι το παιδί σας είναι δεμένο μαζί σας, και ότι βρίσκεται ακριβώς εκεί που πρέπει να βρίσκεται στην ανάπτυξή του.
Τι μπορείτε να κάνετε για το άγχος αποχωρισμού;
1. Δημιουργήστε ένα σταθερό τελετουργικό αποχαιρετισμού
Τα παιδιά αγαπούν την προβλεψιμότητα. Ένα απλό, επαναλαμβανόμενο τελετουργικό, ένα φιλάκι, μία αγκαλιά, μία ειδική φράση, δίνει στο παιδί αίσθηση ελέγχου. Ξέρει τι θα γίνει. Ξέρει ότι θα επιστρέψετε.
2. Αποχαιρετάτε πάντα — ποτέ μην «εξαφανίζεστε»
Μπορεί να φαίνεται πιο εύκολο να φύγετε όσο το παιδί παίζει και δεν σας προσέχει. Αντισταθείτε σε αυτόν τον πειρασμό. Το παιδί που σας «χάνει» αιφνίδια μαθαίνει ότι ο κόσμος είναι απρόβλεπτος κι αυτό αυξάνει, όχι μειώνει, το άγχος.
3. Ο αποχαιρετισμός να είναι σύντομος και ήρεμος
Παρατεταμένοι αποχαιρετισμοί παρατείνουν και την αγωνία. Πείτε αυτό που έχετε να πείτε, δώστε τη σταθερή αγκαλιά σας, και φύγετε με σιγουριά. Το παιδί «διαβάζει» τη γλώσσα του σώματός σας αν εσείς είστε ήρεμοι, αυτό μεταφέρεται.
4. Μιλήστε για τα συναισθήματα
Ακόμα και με πολύ μικρά παιδιά, κατονομάστε αυτό που βλέπετε: «Ξέρω ότι στεναχωριέσαι που φεύγω. Αυτό σημαίνει ότι με αγαπάς πολύ. Κι εγώ σε αγαπώ. Θα έρθω να σε πάρω το απόγευμα.» Απλά λόγια, αλλά δίνουν στο παιδί εργαλεία να καταλάβει τι νιώθει.
5. Να είστε συνεπείς
Το «θα έρθω» πρέπει να σημαίνει ότι θα έρθετε την ώρα που είπατε, με τον τρόπο που είπατε. Η εμπιστοσύνη χτίζεται με συνέπεια, κι αυτή η εμπιστοσύνη είναι το αντίδοτο στο άγχος αποχωρισμού.
Πότε πρέπει να ανησυχήσετε;
Το άγχος αποχωρισμού είναι φυσιολογικό, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που αξίζει να δώσετε περισσότερη προσοχή. Ο χρόνος είναι το πιο σημαντικό κριτήριο: στα περισσότερα παιδιά, η ένταση μειώνεται σταδιακά μέσα στις πρώτες εβδομάδες προσαρμογής. Αν αυτό δεν συμβαίνει, αξίζει να το εξετάσετε πιο προσεκτικά.
Ανησυχήστε αν το άγχος δεν υποχωρεί καθόλου μετά από 4-6 εβδομάδες, όχι απλώς αν υπάρχει ακόμα, αλλά αν παραμένει με την ίδια ένταση χωρίς καμία βελτίωση. Ανησυχήστε επίσης αν εντείνεται αντί να βελτιώνεται με τον χρόνο, κάτι που μπορεί να υποδηλώνει ότι κάτι στο περιβάλλον ή στη ρουτίνα χρειάζεται να αλλάξει. Ένα ακόμα σήμα που δεν πρέπει να αγνοήσετε είναι όταν το άγχος επηρεάζει σοβαρά την καθημερινή λειτουργία του παιδιού: δεν κοιμάται, αρνείται να φάει, παρουσιάζει συχνά σωματικά συμπτώματα όπως πονόκοιλα ή πονοκέφαλο που δεν εξηγούνται αλλιώς, ή δεν ηρεμεί ποτέ κατά τη διάρκεια της μέρας στον σταθμό ακόμα και μετά από αρκετές εβδομάδες.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, μια συζήτηση με παιδοψυχολόγο ή παιδίατρο είναι πάντα σοφή κίνηση, όχι γιατί κάτι «έχει πάει στραβά», αλλά γιατί ένας ειδικός μπορεί να σας βοηθήσει να διαβάσετε καλύτερα τις ανάγκες του παιδιού σας και να βρείτε μαζί την καλύτερη προσέγγιση. Το να ζητάτε βοήθεια δεν είναι αδυναμία, είναι από τις πιο έξυπνες κινήσεις που μπορεί να κάνει ένας γονιός.
Και το δικό σας άγχος;
Κάτι που σπάνια λέγεται: το άγχος αποχωρισμού δεν το νιώθει μόνο το παιδί. Το νιώθουν κι οι γονείς και είναι απόλυτα φυσιολογικό. Αφήνετε κάτι πολύτιμο σε χέρια που δεν ελέγχετε πλήρως. Αναρωτιέστε αν θα είναι καλά, αν θα σταματήσει να κλαίει, αν η απόφασή σας ήταν σωστή. Αυτές οι σκέψεις δεν σας κάνουν «αγχώδεις γονείς» σας κάνουν γονείς που νοιάζονται.
Αυτό που βοηθά περισσότερο δεν είναι οι διαβεβαιώσεις είναι η εμπιστοσύνη που χτίζεται σταδιακά. Η πρώτη φορά που θα φύγετε και θα επιστρέψετε για να βρείτε το παιδί σας να γελάει. Η πρώτη φορά που θα σας πει κάτι που έκανε μέσα στη μέρα. Αυτές οι στιγμές δεν μπορούν να επισπευσθούν αλλά έρχονται.
Ο παιδικός σταθμός στον Άλιμο, Το Σπίτι των Μικρών, αντιμετωπίζει την περίοδο προσαρμογής με υπομονή και κατανόηση γιατί ξέρουμε ότι κάθε παιδί, και κάθε οικογένεια, έχει τον δικό της ρυθμό.